KAMUOYUNA YÖNELİK BİLGİ NOTU

4207 ve 4733 sayılı Kanunlarda yapılan son değişikliklerle Kurumumuza verilen görev ve sorumluluklar çerçevesinde, alkollü içkiler ve tütün mamulleri piyasasında gerçekleşen tanıtım, satış, sunum ve ürünlerin tüketicilere güvenli bir şekilde ulaştırılmasına ilişkin faaliyetlerin; kamu ve birey sağlığının gözetilmesi ve tüketici seçeneklerinin korunması ilkeleri çerçevesinde, haksız rekabetin önlenmesi, satış ve reklam koşullarının belirlenmesi ve faaliyetlerin kayıt altına alınması suretiyle piyasa takip ve kontrolünün sağlanmasına yönelik usul ve esasların ayrıntıları “Tütün Mamulleri ve Alkollü İçkilerin Satışına ve Sunumuna İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile belirlenmiş olup, yeni düzenleme 7/1/2011 tarihli ve 27808 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

 Yönetmeliğin hazırlanması safhasında, özellikle tütün mamulü ve alkollü içkilere ilişkin satış ve sunum, reklam, tanıtım, sponsorluk ve promosyon konularının düzenlenmesinde; sivil toplum kuruluşları, sektör aktörleri ve ilgili kamu kuruluşlarının görüşlerinin yanı sıra uluslararası mevzuat, uluslararası toplumda kabul gören ilke ve stratejiler ile bazı ülke uygulamaları dikkate alınmıştır.

 Bu kapsamda, ulusal ve uluslararası mevzuattaki dayanakların bir kısmı aşağıda belirtilmiştir.

ULUSAL MEVZUATTAKİ HUKUKİ DAYANAKLAR

Yönetmeliğin hazırlanmasında esas alınan ulusal düzeydeki hukuki dayanaklar aşağıda gösterilmiştir;

1- Anayasamızın 58’inci maddesindeki “Devlet, gençleri alkol düşkünlüğünden, …ve benzeri kötü alışkanlıklardan … korumak için gerekli tedbirleri alır.” hükmü çerçevesinde gerekli tedbirlerin alınması görevi,

2- 4207 sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun uyarınca Kurumumuza yüklenen görevler,

3- 4250 sayılı İspirto ve İspirtolu İçkiler İnhisarı Kanunu uyarınca Kurumumuza yüklenen görevler,

4- 4733 sayılı Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’un 3/d bendinde yer alan “tütün ve alkol tüketiminden kaynaklanan kamusal, toplumsal ya da tıbbi nitelikteki her türlü zararlı etkileri önleyecek düzenlemeleri yapmak, bunlarla ilgili kararları almak.” görev ve yetkisi,

Aynı yasanın 4/A (f) bendi uyarınca; “Tütün ve alkol tüketiminden kaynaklanan kamusal veya tıbbi nitelikteki zararlı etkilerin önlenmesi amacıyla, Dünya Sağlık Örgütü Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesinin ve 7/11/1996 tarihli ve 4207 sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun'un uygulamasına yönelik çalışmaların yapılması, tütün ve alkol tüketimini teşvik edecek faaliyetleri ve yasadışı ticareti önleyecek çalışmaların ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içerisinde yürütülmesi” görev ve yetkisi,

Yine aynı yasanın 8’inci maddesi çerçevesinde; bandrolsüz satış ve bulundurma gibi mevzuata aykırılıklar, belge almaksızın faaliyette bulunulması, faaliyetin belirlenen esas ve usullere aykırı şekilde gerçekleştirilmesi, izinsiz olarak veya Kurum düzenlemelerine aykırılık oluşturacak şekilde internet, televizyon, faks ve telefon gibi elektronik ticaret araçları ya da posta ile sipariş yöntemi kullanarak yapmak üzere satış sistemi kurulması, tütün mamulleri veya alkollü içkilerin kullanımını ve satışını özendirici veya teşvik edici kampanya, promosyon, reklam ve tanıtım yapılmasını önlemek amacıyla Kurum tarafından bu Kanun uyarınca yapılan düzenlemelere aykırı hareket edilmesi gibi yasalara aykırı fiillere adli veya idari yaptırım uygulanmasının sağlanması görev ve yetkisi,

 5- 2006/29 sayılı Başbakanlık Genelgesi eki Ulusal Tütün Kontrol Programı ile Eylem Planında (2008–2012) belirlenen ilke ve hedefler çerçevesinde Kurumumuza yüklenen görevler.

YÖNETMELİĞİN DAYANAĞI OLAN ULUSLARARASI MEVZUAT,  STRATEJİ BELGELERİ VE İLKELERDEN BAZILARI

 DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ BELGELERİ

1- Dünya Sağlık Örgütü Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi’nin ilgili hükümleri ve taraf ülkelerin oybirliğiyle kabul edilen Uygulama İçin Kılavuz İlkeler.

2- 63. Dünya Sağlık Asamblesi’nde kabul edilen “Zararlı Alkol Kullanımını Azaltma Küresel Strateji Belgesi”.

Stratejinin beş hedefi aşağıdaki şekilde ifade edilmiştir:

a) Zararlı alkol kullanımının neden olduğu sağlıkla ilgili, sosyal ve ekonomik sorunların ağırlığı ve niteliği hakkında küresel farkındalığı arttırmak ve hükümetlerin zararlı alkol kullanımına karşı harekete geçmek üzere daha fazla kararlılık göstermelerini sağlamak.

b) Alkole bağlı zararın derecesi ve unsurları ve bu tür zararları azaltmak ve engellemek için etkin müdahaleler hakkında bilgi tabanını güçlendirmek.

c) Zararlı alkol kullanımını önlemek ve alkol kullanımına bağlı rahatsızlıklar ve bunlara bağlı sağlık koşullarını yönetmek konusunda Üye Devletlere daha fazla teknik destek vermek ve kapasitelerini geliştirmek.

d) Zararlı alkol kullanımını önlemek üzere uygun ve uyumlu eylemler için gerekli ortaklıkların geliştirilmesi, paydaşlar arasında daha iyi koordinasyon sağlanması ve kaynakların daha fazla seferber edilmesi.

f) Farklı düzeylerde izleme ve denetleme sistemlerinin geliştirilmesi ve savunuculuk, politika geliştirme ve değerlendirme amacıyla bilginin daha etkin yaygınlaştırılması ve uygulanmasının sağlanması.

 3- Dünya Sağlık Örgütü’ne üye devletler tarafından mutabık kalınan “Gençler ve Alkol Üzerine Bildirge”.

Bildirgede; alkol tüketmeye başlayan gençlerin sayısını önemli ölçüde azaltmak, gençlerin içkiye başlama yaşını geciktirmek, genç insanlar arasında özellikle adolesan ve genç erişkinlerde yüksek riskli alkol tüketiminin meydana gelmesini ve sıklığını önemli ölçüde azaltmak, özel olaylara vurgu yapılarak alkolün teşvik edilmesi, bedava dağıtımı, reklamları, sponsorlukları ve kolay ulaşılabilirlik durumları ile ilişkili olarak gençlerin içmeleri yönünde yapılan baskıları azaltmak temel hedefler olarak belirlenmiştir.

 4- Dünya Sağlık Örgütü “Avrupa Bölgesinde Alkol Politikaları Çerçevesi”, “Alkol Konusunda Avrupa Sözleşmesi.

5- Dünya Sağlık Örgütü-EURO Üye Ülkelerince alkol tüketimini azaltmayı amaçlayan ve tehlikeli içki alışkanlıkları ile mücadele için tedbirler içeren Bölgesel Eylem Planını (1993–2000) (European Alcohol Action Plan) ile 2005 yılında sona eren ikinci Bölgesel Eylem Planını takiben DSÖ-EURO Bölgesel Komitesi “Alkol Politikası Çerçevesi”.

AVRUPA BİRLİĞİ (AB) BELGELERİ

1- 2010/13/EU sayılı Görsel-İşitsel Medya Hizmetleri AB Direktifi.

Direktif; alkollü içkilere ilişkin her türlü reklâm, sponsorluk, televizyon üzerinden satış gibi görsel-işitsel ticari unsurlar özellikle 18 yaşından küçükleri hedef alınamayacağını bu içeceklerin ölçüsüzce tüketiminin özendirilemeyeceğini hüküm altına almıştır. Ayrıca alkollü içkilere yönelik televizyon reklâm ve televizyon üzerinden satışlar belli kriterlere uygun olmak zorundadır.

2- 2001/458/EC sayılı Konsey Tavsiye Kararı.

AB ülkelerinin özellikle çocuk ve ergenlerin alkol reklamlarının zararlı etkilerinden korumak amacıyla, alkollü içki reklamlarının, ki buna sponsorluk da dahildir, sosyal, sportif başarıyı vurgulamaması, çocuk ve gençlerin katılımının yoğun olduğu spor, müzikal ve diğer organizasyonlarda reklam ve promosyon yapılmamasına, uyulmaması halinde ürünlerin piyasadan men edilmesine dair önlemler öngörülmüştür.

Bu husustaki, Alkolle ilgili zararların azaltılmasına yönelik Topluluk stratejisi hakkında 5 Haziran 2001 tarihli Konsey Sonuç Belgesi’nde (2001/C 175/01); alkol istismarını önlemeye yönelik strateji ve önlemlerin hazırlanmasını ve uygulanmasını öngörmektedir. Bu amaçla, kapsamlı bir Topluluk stratejisinin geliştirilmesi gereğinin altını çizmekte ve Komisyonu alkol kaynaklı zararların azaltılmasına yönelik ve ulusal politikaları destekleyecek ve farklı eylemler için bir zaman çizelgesi belirleyecek kapsamlı bir Topluluk stratejisine ilişkin önergeler sunmaya davet etmektedir.

Söz konusu Konsey Tavsiyesinin Uygulanması Hakkında Raporda yer alan hususlardan bazıları ise şöyledir;

§         15 ülke tarafından (Avusturya, Kıbrıs, Danimarka, Finlandiya, Almanya, İrlanda, İtalya, Letonya, Litvanya, Hollanda, Polonya, İspanya, İsveç ve İngiltere) belli bir yaşın altındaki alkol kullanımına dair etkili düzenlemeler yapılmıştır.

§         12 üye ülke tarafından (Avusturya, Estonya, Finlandiya, Fransa, İtalya, Polonya, Portekiz, Slovenya, İsveç, Litvanya ve Hollanda) gençleri hedef alan alkol reklâmlarını sınırlandıran düzenleme değişiklikleri yapılmıştır. 5 üye ülke ise alkollü içkiler üzerinde veya reklâmlarında sağlık uyarılarına yer veren bir uygulama başlattıklarını beyan etmişlerdir.

3- Avrupa Konseyi Değiştirilmiş Avrupa Sınır Ötesi Televizyon Konvansiyonu.

 Bu belge, her çeşit alkollü içeceğin reklâmı ve tele-alışverişini kısıtlayıcı belli kurallar getirmiştir.

4- Avrupa 2000-2005 Alkol Eylem Planı çerçevesinde, Avrupa Alkol Eylem Planı Raporu (EURO/08/01,Kopenhag ve Madrid,12 Eylül 2001).

Özel olaylara vurgu yapılarak, alkolün teşvik edilmesi, ücretsiz dağıtımı, reklamları, sponsorlukları ve kolay ulaşılabilirlik durumları ile ilişkili olarak gençlerin korunması yönünde yapılan baskıları azaltmak amaçlanmıştır.

5- Avrupa 2000-2005 Alkol Eylem Planı-Alkol İle İlgili Avrupa Şartı.

Alkollü içkilerin dolaysız ve dolaylı reklamları üzerinde sıkı denetim uygulamak ve reklamların hiç bir şekilde, alkol ile spor arasında kurulan bağ örneğinde olduğu gibi genç insanları hedef almasını engellemek),

6- Stockholm Deklarasyonu olarak da bilinen “Gençlik ve Alkol Deklarasyonu” ile “Avrupa Alkol Belgesi”

Alkol promosyonları, bedava dağıtımları, reklamları, sponsorluk vb faaliyetler aracılığıyla, gençlerin alkol kullanması üzerindeki baskıların minimize edilmesi yönünde karar verilmiştir.

BAZI ÜLKE UYGULAMALARI

Tütün mamullerinin tanıtımı ve sponsorluk ilişkisi Dünya Sağlık Örgütü Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesinin hayata geçirilmesinden sonra dünya ülkelerinin pek çoğunda yasak olarak kabul edilmiş olup, alkollü içkilerde ise özellikle reklam, spor ve sponsorlukla ilgili konularda sınırlamalar bulunmaktadır. Bunlardan bazıları kısaca şöyledir;

Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) alkollü içki satışı federal düzeyde 21 yaş altı için yasaklanmıştır. Ayrıca, otoyollarda alkollü araç kullanmak tutuklanma sebebidir.

Teksas Eyaletinde alkollü içki reklamlarıyla ilgili genel hükümler arasında; kamuya açık sokak ve cadde veya karayollarında sesli bir taşıtın kullanılması veya el ilanlarının dağıtılması vasıtasıyla alkollü içkilerin reklamının veya satışının yapılamayacağı hususu ve alkollü ürünlere ilişkin promosyon ve eşantiyon faaliyetlerini sınırlayan hususlar yer almaktadır.

Örneğin, 1 Kasım 2003 tarihli Alkollü İçki Kanununun reklama ilişkin Yanıltıcı, Kötüleyici Yahut Başka Şekillerde Yasadışı Olan Reklamlar bölümünde; 

“Aşağıdaki özellikleri taşıyan alkol ürünü reklâmları yayınlanamaz veya yayılamaz ya da bunların yayılmasına ya da yayımlanmasına izin verilemez;

(1) müşterinin reklâmı yapılan ürün konusunda aldatan yahut bu amaçla hazırlanmış reklâmlar;

(2) doğrudan veya belirsizlik oluşturma, eksik bilgi verme yahut sonuç çıkarma yoluyla yanlış yönlendirici bir izlenim bırakma eğiliminde olan reklâmlar;

(3) herhangi bir ayrıntısı gerçek dışı olan reklâmlar;

(4) ürün alkol içeriğine atıfta bulunan reklâmlar;

(5) rakip ürünleri kötüleyen reklâmlar veya

(6) müstehcen veya adaba aykırı reklâmlar.

(b) Bu bölümün kapsamına giren medya organları arasında şunlar vardır:

(1) radyo yayıncılığı;

(2) gazeteler, süreli yayınlar ve diğer basılı yayınlar;

(3) tabelalar ve açık alan reklâmları ve

(4) tüm basılı ve grafik yayınlar.

Aynı yasanın Yasaklanan Reklâm Türleri bölümünde ise; Hiç kimse kamuya açık sokak cadde veya karayollarında sesli bir taşıtın kullanılması yahut el ilanlarının dağıtılması vasıtasıyla alkollü içkilerin reklamını ya da satışını yapamaz.

 İskoçya’da, alkollü içkilerin tanıtımlarında, gençlerin hedef alınmamasını sağlamak sponsorluğun temel dayanağı olarak kabul edilmiş, tüm sponsorlukların “Alkollü İçkilerin Üretimi ve Satışı hakkında Sosyal Sorumluluk Standartları Rehberi”nde yer alan uygulama kurallarına uyumlu olması koşulu konulmuş ve alkol markalarının 18 yaş altı spor takımlarının, spor kutlamalarının, faaliyetlerinin ve 18 yaş altı bireylerin sponsorluğunda kullanılamayacağı yönünde karar verilmiştir.

Polonya kanunlarında sadece biranın reklâmlarına izin verilmektedir. Hatta bira bile birçok sınırlamalara tabiidir. Örneğin küçükleri hedef alan reklâma izin verilmemektedir. Dergilerde alkol reklâmları üzerinde yasak söz konusudur. Ayrıca yaygın görsel medyada gündüz 6.00 ile akşam 8.00 arası bira reklâmlarına izin verilmemektedir.

Hindistan’da spor faaliyetlerinin alkol endüstrisi tarafından sponsorluğu ve promosyonu tamamen yasaktır.

Arjantin, Meksika ve Kanada’da, alkol endüstrisinin sportif faaliyetlere ve gençlerin katıldığı faaliyetlere sponsor olması hususlarında kısıtlamalar söz konusudur.

Almanya’da, 1997 yılında çıkarılan bir Ulusal Alkol Kanunu mevcuttur. 2003 yılında bu kanun “Gençliği Koruma Kanunu” olarak revize edilmiştir. Örneğin bu kanuna göre sinemalarda 18.00’dan önce alkollü içki yasağı söz konusudur.

Belçika’da, çocuklara yönelik etkinliklerde sponsorluk yasaklanmıştır. Gençleri hedef alan reklamların yapılmamasına yönelik özen gösterilmektedir.

Finlandiya’da, bira ve şarapta kısmi, yüksek alkollü içkilerde mutlak reklam yasağı bulunmaktadır. Reklamda ve bu kapsamda sponsorlukta gençlerin hedef alınmaması yönünde sınırlamaları mevcuttur. Toplumun 26 yaşına kadar olan kesimi gençlik olarak kabul edilmektedir.

Fransa’da, gençleri hedef alan reklam yasaklarının uygulanmasına dair katı yaptırım mekanizmaları mevcuttur. Gençlere dair organizasyonların sponsorluğu da yasaktır. Nitekim Avrupa Ragbi Birliğinin başta gelen organizasyonu olan “Heineken Kupası”, alkol reklamlarındaki kısıtlamalar sebebiyle Fransa’da “H. Kupası” olarak adlandırılmakta, alkollü içki markasını taşıyan formalar ile Fransa’da spor müsabakalarında oynamak yabancı ülke takımları için dahi mümkün bulunmamaktadır.

İngiltere’de, Alkolün Zararlarını Azaltma Stratejisi kabul edilmiştir. Sağlık Komitesi’nin raporunda, 18 yaş altı katılımcıların, tüm katılımcıların %10’undan fazla olması durumunda hiçbir faaliyet ve etkinliğe sponsor olunmaması bir yöntem olarak belirlenmiştir.

İrlanda’da 2003 yılında, Sağlık Bakanlığı Alkollü Ürünler Kanun Tasarısı için hükümet onayını almıştır. Tasarıda alkol reklâmlarının koyulacağı yer, içerikleri, alkol reklâmlarının üzerindeki sağlık uyarıları gibi konular yer almıştır. Eylül 2005’te alkol reklâmlarında yeni gönüllük yasasının endüstri tarafından uygulanabilmesi için Alkol Ürünleri Kanun Tasarısını ertelemeye karar verilmiştir. Yeni gönüllük yasası içki, reklâm ve medya endüstrilerinin bu konudaki toplum hassasiyetini de dikkate alarak gerekli sınırlamaları yapmalarını öngörmektedir.

İrlanda’da sert alkollü içkilerde TV ve radyolarda reklâm yasağı mevcuttur. Alkol reklâmları spor programlarından önce gösterilemez. Aynı reklâm bir kanalda bir gecede ikiden fazla yer alamaz.

İtalya’da çocuklara ve genç yetişkinlere yönelik programlarda (15 dakika öncesi ve sonrası) alkol reklâmı yasaktır. Distile alkollü içki reklâmları öğleden sonra 14.00 ilâ 19.00 arası yasaktır. İhlal durumunda 2500–10000 Avro arası para cezaları öngörülmektedir.

“Alkol ve Alkol Kaynaklı Problemler (2001)” kanununda ve İtalya Reklâm Kanununda (self-regulation) alkol reklâmlarına yönelik ilkeler belirlenmiştir. İtalyan Reklâm Kanunu 2005 yılında güncellenmiş ve güçlendirilmiştir. Kanunun 22’nci maddesine göre küçükler hedef alınmamalı ve küçükler alkol kullanırken tasvir edilmemelidir. İhlal durumunda reklâmlar yayından kaldırılır. 

Letonya’da 22/04/2004 tarihinde, Parlamento “Alkollü İçkilerin Sunumu” kanununu kabul etmiştir. Bu kanun alkollü içki faaliyetlerini reklâmları içerecek şekilde düzenlemiştir.

Eğitim Kurumları ve sağlık kurumları alanlarında ve akşam 10.00’dan sabah 8.00’e kadar otomatik satış makinelerinde perakende içki satışları yasaktır. Kanun, 18 yaşından küçüklerin satış faaliyetlerinde kullanılmasını yasaklar.

Litvanya Ulusal Radyo ve Televizyonu haftada iki kez 5 dakikadan az olmamak şartıyla 18.00 ve 22.30 arası alkol tüketiminin zararlarını anlatan bilgiler verilmesini zorunlu kılmaktadır.

2004 yılında kabul edilen Alkol Kontrol Kanununda Değişiklik Yapan Kanun’da ticari iletişim kuralları düzenlenmiştir. Buna göre, çocuklar ve genç yetişkinler hedef tutuluyorsa tüm alkollü içki reklâmları yasaktır.

Slovenya’da % 15 den fazla alkol içeren alkollü içki reklâmı yasaktır. % 15 veya daha az alkol içeren ürünlerinde ise tüm medya araçlarında reklâm verilebilmektedir. Ancak, gençleri hedef alan alkol reklâmları TV ve radyolarda 7.00 ile 21.30 a kadar, sinemalarda da 22.00’den önce yasaktır. Reklâmlarda gençler içki içerken tasvir edilmemeli, alkol kullanmanın sağlığa, performansa ve cinselliğe iyi geldiği imajı oluşturulmamalıdır.

Reklâmlar “Sağlık Bakanı uyarıyor: Alkol tüketimi sağlığa zarar verebilir” veya “Sağlık Bakanı uyarıyor: Aşırı alkol tüketimi sağlığa zarar verir” uyarılarını içermelidir.

Kurumumuzca, uluslararası mevzuat, uluslararası toplumda kabul gören ilke ve stratejiler ile

dünyadaki modern ve gelişmiş birçok ülke örnekleri de dikkate alınarak hazırlanan bu yeni Yönetmelikle öncelikle yasal düzenlemelerin gereği yerine getirilmekte ve ülkemizin uluslararası platformlarda onayladığı strateji ve ilkelere uyumlu, ikincil düzenleme niteliğinde, açıklığı ve uygulamaların kolaylaştırılmasını temin edecek hükümler ihdas edilmektedir.

Kamuoyuna saygıyla duyurulur.

 

Dr. Mehmet KÜÇÜK

Başkan